विश्लेषण
बिशाल राज अधिकारी, कपिलवस्तु । कपिलवस्तु भगवान बुद्धको शान्ति र अहिंसाको विश्वव्यापी सन्देशसँग जोडिएको ऐतिहासिक तथा पवित्र भूमि हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा शृङ्खलाबद्ध रूपमा भएका हिंसात्मक, आपराधिक तथा शंकास्पद घटनाहरूले यो जिल्लाको शान्ति-सुरक्षा अवस्था र कानुनी शासनको प्रभावकारितामाथि पुनः गम्भीर प्रश्न खडा गरिदिएका छन्। हालै कपिलवस्तु नगरपालिकाका ६५ वर्षीय पूर्वमेयर किरण सिंहको तिलौराकोट साझेदारी वन (गोरुसिंगे/ढाकेरी जङ्गल) मा भएको शंकास्पद मृत्युको खबरले सिङ्गो जिल्लालाई स्तब्ध र आतङ्कित बनाएको छ। जनप्रतिनिधिको रूपमा काम गरिसकेका र सामाजिक जीवनमा स्थापित व्यक्तित्व यसरी अचानक रहस्यमय परिस्थितिमा मृत फेला पर्नुले स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा संयन्त्रको पूर्व-सूचना प्रणाली (Intelligence) माथिको भरोसालाई धक्का पुर्याएको छ।
शृङ्खलाबद्ध घटनाक्रम र कपिलवस्तुको सुरक्षा चित्र गोरुसिंगे जङ्गलमा पूर्वमेयर सिंहको शंकास्पद मृत्यु हुनु कुनै एक्लो वा आकस्मिक घटना मात्र होइन। कपिलवस्तुमा पछिल्ला वर्षहरूमा भएका घटनाक्रमहरूलाई अध्ययन गर्दा जिल्लाको सुरक्षा अवस्था दिनानुदिन संवेदनशील बन्दै गएको देखिन्छ:
१. लक्षित हत्या र उच्च जोखिम: केही वर्षपहिले युवा व्यवसायी तथा सामाजिक अभियन्ता राजेश सेनको गोली हानी भएको हत्या लगायत राजनीतिक र सामाजिक क्षेत्रका व्यक्तिहरूसँग जोडिएका हिंसात्मक घटनाहरू अझै पनि स्थानीयको मानसपटलमा ताजा छन्। उच्च ओहोदा र पहुँचका व्यक्तिहरूसमेत आपराधिक निशानामा पर्नुले आम नागरिकमा त्रास फैलाएको छ।
२. अवैध हतियारको दबदबा र खुला सीमा: भारतसँग जोडिएको खुला सीमानाका कारण अवैध साना हातहतियारको ओसारपसार र आपराधिक समूहहरूको सल्बलाहट कपिलवस्तुमा मुख्य चुनौती बन्दै आएको छ। हालै बिजयनगर र कृष्णनगर क्षेत्रबाट पेस्तोलसहित हतियारधारी युवाहरू पक्राउ पर्नुले अवैध हतियारको पहुँच कति सहज बन्दैछ भन्ने पुष्टि गर्छ।
३. सामाजिक तथा साम्प्रदायिक संवेदनशीलता: जिल्लामा आपराधिक घटना मात्र नभई सामाजिक तथा धार्मिक सद्भाव बिग्रिने घटनाहरू समेत पटक-पटक दोहोरिने गरेका छन्।
गत मार्च महिनामा मात्रै महाराजगञ्ज नगरपालिकाको बर् गदागाउँमा दुई पक्षबीच भएको झडप, कर्फ्यू र प्रहरी फायरिङको घटनाले जिल्लाको शान्ति-सुरक्षा प्रणालीमा ठूलो चुनौती थपेको थियो। सुरक्षा संयन्त्र र राजनीतिक नेतृत्वमाथि तेर्सिएका प्रश्न यी शृङ्खलाबद्ध घटनाहरूले जिल्लाको कानुनी शासन र राजनीतिक वातावरणमाथि केही गम्भीर प्रश्नहरू उब्जाएका छन्:
* कानुनी शासन कि आपराधिक पहुँच? राज्यको कानुन र सुरक्षा संयन्त्रभन्दा दण्डहीनता, शक्ति र अपराधी समूहको प्रभाव बलियो हुँदै गएको त होइन?
* प्रहरीको सूचना संयन्त्र फितलो: आपराधिक गतिविधि रोक्न र बेपत्ता नागरिक वा सम्भावित खतराको पूर्व-सूचना पाउन नेपाल प्रहरी तथा सशस्त्र प्रहरीको सुराकी संयन्त्र कति प्रभावकारी छ?
* राजनीतिक संरक्षणको आशङ्का: आपराधिक पृष्ठभूमि वा शंकास्पद गतिविधिमा संलग्नहरूलाई राजनीतिक आस्था र दलीय स्वार्थका आधारमा संरक्षण दिने परिपाटीले नै अपराध प्रवर्द्धन भइरहेको गुनासो नागरिक तहबाट उठ्दै आएको छ। नागरिक समाजको दायित्व र खबरदारी असुरक्षाको यो अवस्थाको सम्पूर्ण दोष सुरक्षा निकाय र राज्यलाई मात्र दिएर नागरिक समाज पन्छिन मिल्दैन। गलत गतिविधिलाई देखेर पनि मौन बस्ने, आफ्ना राजनीतिक आस्थाका आधारमा अपराधलाई सामान्य ठान्ने र गलत प्रवृत्तिलाई संरक्षण गर्ने संस्कारले नै समाजमा अराजकता बढाउँछ। कपिलवस्तु बहुसांस्कृतिक र संवेदनशील भूगोल भएकाले अपराध र अशान्तिका विरुद्ध नागरिक तहबाट पनि साझा ऐक्यबद्धता र निष्पक्ष खबरदारी आवश्यक देखिन्छ।
* अबको आवश्यकता: निष्पक्ष अनुसन्धान र कानुनी कडापन बुद्धको भूमिलाई हिंसा, डर, र ‘गुन्डाराज’को पहिचान बन्न नदिन तत्काल निम्न कदमहरू चाल्न अपरिहार्य छ:
* सिंहको मृत्युको निष्पक्ष छानबिन: पूर्वमेयर किरण सिंहको मृत्यु घटनाको सत्यतथ्य छानबिन गरी सर्वसाधारणमाझ स्पष्ट र पत्यारिलो तथ्य सार्वजनिक गरियोस्।
* अवैध हतियार नियन्त्रण र सीमा सुरक्षा: सीमा क्षेत्रमा कडा निगरानी र साना हतियार नियन्त्रणका लागि विशेष अभियान सञ्चालन गरियोस्।
* दण्डहीनताको अन्त्य: दलीय आस्थाभन्दा माथि उठेर अपराधमा संलग्न जोकोहीलाई कानुनी दायरामा ल्याइयोस्।
निष्कर्ष: कपिलवस्तु कस्तो बनाउने भन्ने प्रश्न कुनै एउटा व्यक्ति, दल वा समूहको मात्र होइन; यो सिङ्गो जिल्लावासीको भविष्य र प्रतिष्ठासँग जोडिएको विषय हो। शान्ति र अहिंसाका अग्रदूत बुद्धको यो भूमि भय, त्रास र रहस्यमय घटनाहरूको क्रिडातलो होइन कानुनी शासन, सामाजिक सद्भाव र सुरक्षित समाजको अनुकरणीय नमुना बन्नुपर्छ। त्यसका लागि राज्यका सुरक्षा अङ्ग, राजनीतिक नेतृत्व र नागरिक समाज सबैले बेलैमा चेत्नु र कठोर कदम चाल्नु आवश्यक छ।
